De beeldende kunstsector is stabiel en fijnmazig, maar is tegelijkertijd kwetsbaar en heeft het nog steeds niet breed. Dat is de slotsom van de bureaus HTH Research (kunstenaars) en Berenschot (organisaties) in het rapport ‘Collectieve Selfie #5. Cijfers en trends in de beeldende kunst.’ Ook concluderen zij, samen met de opdrachtgever Beeldende Kunst Nederland, dat meer onderzoek nodig is voor een solide kennisbasis.

Beeld, data en fair pay

Het onderzoeksrapport is op 28 maart jl. tijdens Art Rotterdam overhandigd aan Jan Jaap Knol, directeur-bestuurder van de Boekmanstichting. Dit landelijke kenniscentrum verzorgt o.a. de Cultuurmonitor en stimuleert onderzoeken door universiteiten e.a. De beeldende kunst biedt naar zijn oordeel het in de samenleving gewenste ‘beeld’. Maar ook goede ‘data’, zoals systematisch opgenomen in de vijf achtereenvolgende Collectieve Selfies, zijn steeds meer noodzakelijk voor beleid en activiteiten. Verder dient fair pay gelet op de gebleken beperkte inkomens van beeldende kunstenaars overal een aandachtspunt te zijn.

Beeldende kunstenaars

Er waren in de periode 2015-2023 rond de 15.000-16.000 beeldende kunstenaars, iets meer vrouwen dan mannen. Zestig procent woont in het westen of midden van het land. Bijna iedereen heeft een persoonlijk bruto inkomen tot € 30.000,- per jaar. Een op de drie leeft in een huishouden met datzelfde inkomen. De cijfers zijn mede gerelateerd aan de ‘Monitor Kunstenaars en andere werkenden met een creatief beroep, editie 2025.’ d.d. 31 maart, gemaakt door het CBS op verzoek van het ministerie van OCW. Hieruit blijkt o.a. dat kunstenaars minder vaak dan andere werkenden tevreden zijn over hun inkomen. Voor een klein deel van de beeldende kunstenaars zijn er diverse soorten subsidies bij het Mondriaan Fonds. Gemeenten kunnen ondersteunen via makersfondsen, ateliers, broedplaatsen c.s

Instellingen, postacademisch en voor hedendaagse beeldende kunst

Er worden van rijkswege vier postacademische instellingen gesubsidieerd, waar een geselecteerde groep kunstenaars de kunstpraktijk verder kan ontwikkelen. De totale omzet van 91 instellingen voor hedendaagse beeldende kunst was in 2022 € 65 miljoen. Er waren bijna 700 fte’s werkzaam, van wie  ruim 150 als stagiair of vrijwilliger. Op dit moment zijn er 97 organisaties aangesloten bij De Zaak Nu. Zes worden onder de noemer presentatie-instellingen gesubsidieerd door OCW en 44 als kunstpodia door het Mondriaan Fonds, samen met bijna € 15 miljoen per jaar. Voor de 36 gemeenten met een decentralisatie-uitkering beeldende kunst geldt een gedeelde verantwoordelijkheid.

Galeries, kunstbeurzen en festivals

Het laatste onderzoek van de Nederlandse Galerie Associatie (NGA) dateert van 2021, het wordt binnenkort herhaald. De 445 galeries in 2020 hadden een totaalomzet van € 92 miljoen en vertegenwoordigden ruim 7.800 Nederlandse en buitenlandse kunstenaars. Op dit moment zijn er 451 galeries, waarvan negen louter online. Negentig van hen zijn aangesloten bij de NGA. Er is een  sterke ontwikkeling naar online verkoop en de verkoop als geheel stijgt. De Kunstkoopregeling van het Mondriaan Fonds, die tijdelijk inactief is, blijkt een goede stimulans. Andere directe overheidssubsidies ontbreken. Er zijn geen actuele onderzoeks-gegevens over de + 15 kunstbeurzen en de eerder in 2019 bestaande ongeveer 100 beeldende kunstfestivals.

Beeldende kunstmusea

De Museumvereniging houdt de gegevens actueel via de Museumcijfers. Men heeft samen met het Mondriaan Fonds 61 beeldende kunstmusea in ons land geteld. Er waren in 2023 in totaal 6 miljoen bezoeken. De totale omzet is ongeveer € 360 miljoen. Een telling onder 50 beeldende kunstmusea toonde 3.200 werkzame personen, ruim 2.000 fte’s. Alle overheden geven subsidies, maar hebben geen specifiek op beeldende kunstmusea gericht beleid.

Het Mondriaan Fonds en Platform ACCT hebben financieel bijgedragen aan het onderzoek ‘Collectieve Selfie #5’.

Verder lezen

Download het onderzoeksrapport ‘Collectieve Selfie #5. Cijfers en trends in de beeldende kunst.’, gepresenteerd op 28 maart 2025 hier.

Bekijk bij het CBS de ‘Monitor Kunstenaars en andere werkenden met een creatief beroep, editie 2025.’, verschenen op 31 maart 2025.

Het onderzoeksrapport naar de Fair Pop Pilot, uitgevoerd door de Erasmus Universiteit Rotterdam in opdracht van Platform ACCT, fairPACCT Ketentafel Popmusici, is nu beschikbaar. Het onderzoek liep van september 2024 tot februari 2025.

Achtergrond en opzet Fair Pop Pilot 

De live-industrie in Nederland trekt veel publiek, maar popmuzikanten verdienen gemiddeld slechts een kwart van wat als fair pay door het onafhankelijke Bureau Berenschot i.s.m. de Ketentafel wordt beschouwd. Daarom werd de Fair Pop Pilot opgezet, waarin 108 acts met 604 muzikanten gedurende 3 maanden een eerlijke gage/vergoeding ontvingen voor hun optredens op acht VNPF-poppodia verspreid door het land. Het ging om 151 shows van 76 hoofdacts en 75 supportacts.

In de pilot werden de fair pay praktijkinstrumenten van de Ketentafel Popmusici voor het bepalen van twee van de vijf carrièrefases getoetst – fase 1/opkomende en fase 2/zich ontwikkelende popmuzikanten – en de daarbij behorende gages/vergoedingen. Ook werd bekeken via welke financieringsroute en door wie het beste een fair pay aanvulling kan worden aangevraagd en verstrekt.

Belangrijkste bevindingen over fair pay

De bevindingen laten allereerst zien dat fair pay een probleem is binnen de popsector. Uit het onderzoek blijkt dat 76% van de ondervraagden de huidige gages als onvoldoende beschouwt. Bovendien ervaart 88% financiële onzekerheid als popmuzikant. Met name de positie van de supportacts blijkt een aandachtspunt. Het onderzoek legt een aanzienlijk verschil bloot tussen de werkelijke en gemiddeld gewenste beloning van muzikanten, soms oplopend tot meer dan 70%  per muzikant per optreden. 83% van de respondenten pleit voor structurele invoering van fair pay op alle Nederlandse podia. De onderzoekers concluderen dat financiële drempels, marktdenken en de perceptie van popmuziek als hobby eerlijke betaling in de weg staan. Respondenten gaven uiteenlopende definities van fair pay, variërend van een objectieve standaard tot een erkenning van professioneel muzikantschap.

Carrièrefases en gages/vergoedingen

De door de ketentafel gemaakte online tool met criteria om de optredende popmuzikanten in vijf carrièrefases in te delen werd positief beoordeeld. Er zijn enkele verfijningen voorgesteld zoals het zwaarder laten wegen van live prestaties, streamingaantallen meer enten op genreverschillen en status ervaren muzikant ten opzichte van nieuwe act. Ook de door de ketentafel geadviseerde gages/vergoedingen, behorend bij een bepaalde carrièrefase, kregen geen kritiek. Wel is meer onderscheid tussen de betaling van hoofdacts en supportacts geopperd.

Aanvragen fair pay aanvulling

Het aanvragen van de fair pay aanvulling bij het pilot-loket kostte gemiddeld een half uur, wat door 89% van de respondenten acceptabel werd gevonden. Over wie verantwoordelijk zou moeten zijn voor de aanvraag zijn de meningen verdeeld: 52% vindt dat de zaal dit moet doen, terwijl 48% de verantwoordelijkheid bij de artiest legt. Programmeurs vinden unaniem dat de artiest verantwoordelijk is, terwijl managers (71%) en boekingsagenten (67%) dit eerder bij de zalen leggen.

De pilot bracht drie verbeterpunten voor het aanvragen naar voren: betere vindbaarheid van informatie, gestroomlijnde gegevensaanlevering en verbeterde communicatie over deelname.

Kosten en toekomstperspectief 

De meerkosten van fair pay binnen de pilot bedroegen in totaal € 206.155, bovenop de al betaalde € 112.080 aan oorspronkelijke gages vanuit de poppodia. Om fair pay voor hoofdacts structureel in te voeren, zou naar het oordeel van de onderzoekers van de Erasmus Universiteit een extra bedrag van € 7,50 per bezoeker nodig zijn  of een verhoging van 55% van de initiële gages.

Volgens de respondenten moet de financiering van fair pay een gedeelde verantwoordelijkheid zijn van de markt en de overheid, bijvoorbeeld via subsidies, hogere ticketprijzen of een investeringsverplichting voor streamingdiensten. Voor de uitvoering van het verstrekken van de fair pay aanvulling wordt een gespecialiseerd orgaan voorgesteld, liefst gelieerd aan een bestaande organisatie die betalingen aan muzikanten beheert.

Het onderzoeksrapport biedt waardevolle inzichten voor verdere beleidsontwikkeling en de mogelijke structurele invoering van fair pay in de Nederlandse popsector. Zo kan de Ketentafel Popmusici vanaf nu aan de slag met het beoordelen van de aanbevelingen in het licht van fair pay. Ook kan de tafel op zoek naar meer structurele vormen van financiering.

De pilot en het onderzoek werden uitgevoerd met ondersteuning van Fonds Podiumkunsten, Fonds 21, het Cultuurfonds en het VSBfonds.

Download en lees het rapport hier.

De Fair Pop Pilot komt voort uit het programma fairPACCT van Platform ACCT en is een initiatief van de Ketentafel Popmusici.

De Ketentafel Fotografie heeft in samenwerking met deskundigen uit eigen kring twee nieuwe fair pay praktijkinstrumenten laten maken voor de professionele fotografie in de culturele sector. Het betreft publicaties over ‘Auteursrechten’ en ‘Tarifering’. Deze praktijkinstrumenten bieden fotografen en opdrachtgevers een handzame richtlijn om tot een ‘faire’ uurprijs te komen. In dit nieuwsbericht aandacht voor de handreikingen en enkele andere relevante ontwikkelingen.

Auteursrechten

In de praktijk wordt vaak vergeten dat ook het auteursrecht en daarmee het gebruik van foto’s door opdrachtgevers aan regels gebonden is. De publicatie over ‘Auteursrechten’ van Max van Olden, directeur DuPho en jurist, samen met de Ketentafel Fotografie stelt dat vrijwel iedere foto auteursrechtelijk beschermd is. Dit is geregeld in de Auteurswet. sprake zijn van overdracht of in licentie geven van rechten door de maker. Van belang is een (aanvullende) billijke vergoeding voor de fotograaf bij de exploitatie van een werk. Het persoonlijkheidsrecht zorgt voor de bescherming van de band tussen maker en werk, terwijl het portretrecht aan de gefotografeerde de mogelijkheid biedt om zich te verzetten tegen verspreiding van de foto. Er zijn rechten in geval van het tentoonstellen of kopiëren van werk. Bij doorverkoop geldt het volgrecht. De handreiking besteedt voorts aandacht aan actuele kwesties zoals een rechtszaak over het gebruik van foto’s op digitale platformen en de introductie van AI.

Tarifering

De publicatie over ‘Tarifering’ door Marc Prüst, consultant en onderzoeksadviseur, samen met de Ketentafel Fotografie bevat de elementen van de tariefopbouw van de professionele fotografen. Deze zijn nu vaak onzichtbaar en worden niet vergoed. Maar ze zouden in het kader van fair pay in de onderhandelingen tussen de makers en de opdrachtgevers voortaan wel aan bod moeten komen. Het gaat om voorbereiding, fotoshoot en nabewerking. Tevens moet rekening worden gehouden met extra personeel, vervoer, verzekering, locaties en materieel. Ook de reistijd is financieel van belang. Voorts is de soort te maken foto qua urenbesteding en kosten relevant. De handreiking belicht daarom de veelvoorkomende foto-opdrachten en voorziet deze van concrete voorbeelden/persona’s. Het betreft foto’s gericht op personen/portretten, scènes of installaties, campagnes, evenementen, activiteiten buiten de reguliere instellingslocatie en cultuurhistorische doeleinden. Tot slot biedt de publicatie inzicht in de algemene bedrijfskosten die een professionele fotograaf heeft.

Onderzoek Fotografie en de Cultuurmonitor

Op 3 februari presenteerde Ketentafellid Marc Prüst het onderzoeksrapport ‘Fotografie en de Cultuurmonitor’. Volgens hem reikt het belang hiervan verder dan een eenmalige publicatie. Het rapport heeft als doel om fotografie een structurele plaats te geven in de Cultuurmonitor van de Boekmanstichting, het kenniscentrum voor kunst, cultuur en beleid. En het markeert naar het oordeel van de onderzoeker een belangrijke stap in de erkenning van fotografie als volwaardige discipline binnen het cultuurbestel. De publicatie biedt voor het eerst een cijfermatig en analytisch overzicht van de fotografie in Nederland, met een specifieke focus op de culturele sector.

Voorbeeldtarieven zelfstandigen fotografie 2025

De Ketentafel Fotografie heeft eerder samen met Bureau Social Finance Matters een aantal andere handreikingen gemaakt. Eind december 2024 verschenen de tabellen met ‘Voorbeeldtarieven zelfstandigen fotografie 2025.’ Begin december 2024 zijn vier ‘Voorbeeldberekeningen 2025 zzp-tarieven professionele fotografie voor culturele instellingen.’ gepresenteerd. Deze berekeningen zijn gebaseerd op het rapport ‘Inzoomen op declarabiliteit. Verkenning betaalde en niet-betaalde uren van beroepsfotografen in de culturele sector.’ van november 2024. Het rapport ‘Een scherper plaatje. Niet vergoede werkzaamheden van fotografen.’ van april 2024, gemaakt naar aanleiding van een enquête en diepte-interviews, vormde een eerste basis voor de berekeningen.

De waarde van fotografie in publicatie en podcasts

In april 2024 heeft de Ketentafel Fotografie de publicatie ‘De waarde van professionele fotografie.’ uitgebracht. Naar aanleiding daarvan verzorgt Ketentafellid Anne Bloemendaal sindsdien een tweewekelijkse podcast-serie ‘Iedereen maakt foto’s.’

Meer informatie:

FairPACCT ketentafel Fotografie (lees verder onder het kopje ‘actueel’ of ‘over de tafel’).

De podcast-serie ‘Iedereen maakt foto’s’ vind je hier.